ଇଂ. ଶକ୍ତି ପ୍ରସାଦ ଦାସ
ନବେ ଦଶକରୁ ଅର୍ଥନୀତିର ଜଗତୀକରଣ ଓ ଉଦାରୀକରଣକୁ ବିଶ୍ୱର ଅଧିକାଂଶ ଦେଶ ଆପଣାଇଛନ୍ତି । କୋଭିଡ୍ ମହାମାରୀର ପ୍ରଭାବ ଏହାର ଏକପାଖିଆ ବିକାଶର ପରିଭାଷାକୁ ପଦାକୁ ଆଣିଛି। କୋଭିଡ୍ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦୃଶ୍ୟପଟରେ ରାଜନୈତିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ, ଏପରି କି ବୈଷୟିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତଥାକଥିତ ଅର୍ଥନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତଗୁଡ଼ିକର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ ମନେହେଉଛି।
କୋଭିଡ୍ ମହାମାରୀ ପୂର୍ବରୁ ଆମ ଦେଶରେ ଉଦାରୀକୃତ ଅର୍ଥନୀତି ବିନା ପ୍ରଶ୍ନବାଚୀରେ ଚାଲିଥିଲା। କେତେକ ଲୋକ ଆରାମଦାୟକ ଜୀବନଯାପନ କରୁଥିଲେ। ମହାମାରୀ କାରଣରୁ ସାରା ଦେଶରେ ହଠାତ୍ ଲକ୍ଡାଉନ ଲାଗୁ ହେବାରୁ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ ଓ ଖାଦ୍ୟପେୟ ହରାଇ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ପ୍ରବାସୀ ରାସ୍ତାକୁ ଚାଲି ଆସିଲେ। ଉଦାର ଅର୍ଥନୀତି ଭିତରେ ଏତେ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗା ନ ଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୌପଚାରିକ ଶ୍ରମିକ ହିସାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବାହାରକୁ ଫୋପାଡି ଦିଆଯାଇଥିଲା। ନୈତିକତାର ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି, ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭିତରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଜାଣି ନ ଥିଲେ ଯେ ଏତେ ସଂଖ୍ୟକ ଲୋକ ବାହାରେ ରହିଯାଇଛନ୍ତି। କୌତୂହଳର କଥା ହେଉଛି, ‘ନୀତି’ ଆୟୋଗ ସ୍ବୀକାର କରନ୍ତି ଯେ, ଏହି ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକମାନେ ଦେଶର ଜିଡିପି ଅଭିବୃଦ୍ଧିରେ ପ୍ରାୟ ୧୦ପ୍ରତିଶତ ଯୋଗଦାନ ଦେଇଆସୁଛନ୍ତି।
ବେଙ୍ଗାଲୁରୁର ଅଜିମ ପ୍ରେମଜୀ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ପ୍ରକାଶିତ ‘ଷ୍ଟେଟ ଅଫ ୱାର୍କିଂ ଇଣ୍ଡିଆ-୨୦୨୧’ ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ ଦେଶରେ ଆୟ ଓ ରୋଜଗାରର ସ୍ତର କୋଭିଡ୍ ମହାମାରୀ (୨୦୨୦)ର ପୂର୍ବସ୍ଥିତିରେ ପହଞ୍ଚିପାରି ନ ଥିବାବେଳେ, ଏହାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଲହର ଅତିରିକ୍ତ ଦୁଇ କୋଟି ତିରିଶ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କୁ ଜାତୀୟ ସର୍ବନିମ୍ନ ମଜୁରି ସୀମାରେଖା ତଳକୁ ନେଇଆସିଛି। ହଠାତ୍ ଆୟ ହ୍ରାସ ଯୋଗୁ ଶ୍ରମିକମାନେ ଚଢ଼ା ସୁଧ ହାରରେ ଋଣ ଆଣୁଛନ୍ତି, ଯାହା ଶେଷରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଋଣଯନ୍ତାରେ ପକାଇବାକୁ ଯାଉଛି । ‘ଆକ୍ସନ ଏଡ୍ ଆସୋସିଏଶନ ଅଫ ଇଣ୍ଡିଆ’ର ସର୍ଭେ ଅନୁଯାୟୀ, ଅନୌପଚାରିକ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ୫୮ପ୍ରତିଶତ ଲୋକ ରୋଜଗାର ନ ଥିବାରୁ ଋଣ କରିଛନ୍ତି।
ଦେଶରେ ୯୦ପ୍ରତିଶତରୁ ଅଧିକ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଅନୌପଚାରିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଛନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ୭୫ପ୍ରତିଶତ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରବାସୀ। ଅଧିକନ୍ତୁ, ଔପଚାରିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଥିବା ସ୍ବଳ୍ପ ଶ୍ରମବଳ ବିପଜ୍ଜନକ ବେଗରେ ଅନୌପଚାରିକ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି। ଦେଶର ସହରାଞ୍ଚଳରେ ଅଧିକାଂଶ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାବସ୍ଥା, ନିଯୁକ୍ତି ସର୍ତ୍ତାବଳୀ, କାର୍ଯ୍ୟାଧିକାର, ସୁରକ୍ଷା ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ଖୋଲାଖୋଲି ଭାବରେ ବଳି ଦିଆଯାଉଛି। ମାସରେ ମାତ୍ର କିଛି ଦିନର କାମ ମିଳୁଛି। ତାହା ପୁଣି ଦିନକୁ ୧୨ଘଣ୍ଟା। ଏହା ହିଁ ହେଉଛି ଅନୌପଚାରିକ ଅର୍ଥନୀତିର ବାସ୍ତବ ପରିଭାଷା।
ମହାମାରୀର ଦ୍ୱିତୀୟ ଲହରରେ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ପୁନର୍ବାର ଗଣ ଲେଉଟାଣି ଆମକୁ ଏହା ଭାବିବା ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ କରୁଛି ଯେ, ବିକାଶର ପରିଭାଷା ଏବଂ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାରେ କେଉଁଠି ନା କେଉଁଠି କିଛି ମୌଳିକ ତ୍ରୁଟି ରହିଯାଉଛି। ସତେ ଯେପରି ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଅର୍ଥନୀତିରେ ନୀତି ପ୍ରଣୟନ କଲାବେଳେ ଏହି ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକର ଭଲମନ୍ଦ ବିଚାର ପରିସରକୁ ଆଣିବାକୁ ଆମେ ଉଚିତ ମନେକରିନାହୁଁ। ନିିର୍ମାଣାଧୀନ ‘ନୂତନ ଭାରତ’ରେ ଏମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ ନାହିଁ। ସତେ ଯେପରି ଏମାନେ ‘ନୂତନ ଭାରତ’ ପାଇଁ ବୋଝ।
ପଚାଶ ଦଶକରେ ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତିର ଏକତରଫା ରୂପାନ୍ତରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଶ୍ରମବଳ, କୃଷିକ୍ଷେତ୍ର (ଅନୌପଚାରିକ)ରୁ ଶିଳ୍ପକ୍ଷେତ୍ର (ଔପଚାରିକ) ଆଡକୁ ମୁହଁାଇଲା। ସୂଚନା ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟାର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ହେତୁ ନବେ ଦଶକରୁ ଶ୍ରମବଳ ଶିଳ୍ପରୁ ସେବା କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ଉଦାର ଅର୍ଥନୀତିରେ ଅଧିକ ମୁନାଫାର ଲୋଭ ଶିଳ୍ପ ଓ ସେବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନୌପଚାରିକତାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବାକୁ ଲାଗିଲା। ଏପରି କି ବଡ଼ ବଡ଼ ଶିଳ୍ପୋଦ୍ୟୋଗଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ସହିତ ଔପଚାରିକ-ଚୁକ୍ତିରୁ ଓହରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଏଇଠୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଅନୌପଚାରିକ ଶ୍ରମବଳ ଉପରେ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଅର୍ଥନୀତିର ଶୋଷଣ, ଯାହା ବାହାରକୁ ଦେଖାଯାଉ ନ ଥିଲା କିମ୍ବା ଆମେ ଦେଖି ନ ଦେଖିବାର ଅଭିନୟ କରୁଥିଲୁ। ଶେଷରେ ମହାମାରୀ ଆମର ନିଦ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା।
ବିଳମ୍ବରେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ସଙ୍କଟକୁ ଦେଖି ‘ନୀତି’ ଆୟୋଗ ଏକ ଚିଠା ‘ଜାତୀୟ ପ୍ରବାସନ ନୀତି’ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛନ୍ତି। ଏହା ଏକ ‘ଅଧିକାର-ଆଧାରିତ ଆଭିମୁଖ୍ୟ’ ବୋଲି ଦାବି କରାଯାଉଛି । ଏମାନଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ମାନବିକ ତଥା ଅର୍ଥନୈତିକ ସଙ୍କଟ ବୋଲି ସ୍ବୀକାର କରାଯାଇଛି। ଏଥିରେ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା, ଆବାସ ସ୍ଥଳୀ, ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଶିକ୍ଷା ସମେତ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଏକୀକୃତ ଭାବରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି । ସରକାରଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗ ଓ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମନ୍ବିତ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ ଆଣିବାକୁ ଜୋର୍ ଦିଆଯାଇଛି।
ଆଜିର ଆବଶ୍ୟକତା ହେଉଛି ଏକ ନିୟାମକର ଢାଞ୍ଚା ଓ ପ୍ରତିକାର-ପ୍ରଣାଳୀ, ଯାହା ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକମାନେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିବା ଜଟିଳ ପରିସ୍ଥିତିର ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ହେଉଥିବ ଓ ସେମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ସହଜରେ ଉପଲବ୍ଧ କରାଯାଇପାରୁଥିବ। ନିକଟରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ‘ଶିଳ୍ପ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କୋଡ୍’; ‘ବୃତ୍ତିଗତ ସୁରକ୍ଷା, ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ସର୍ତ୍ତାବଳୀ କୋଡ୍’ ଏବଂ ‘ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା କୋଡ୍’ ନାମରେ ତିନୋଟି ଶ୍ରମ ସଂହିତା ଆଣିଛନ୍ତି। ଏହି କୋଡ୍ଗୁଡିକ ସରକାରୀ ଆଦେଶନାମା, ଶ୍ରମିକ-ଛଟେଇ, ଉଦ୍ୟୋଗ-ବନ୍ଦ, ବୃତ୍ତିଗତ ସୁରକ୍ଷା, ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଚୁକ୍ତିଭିତ୍ତିକ ଶ୍ରମିକ-କଲ୍ୟାଣ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରୁ ନିଯୁକ୍ତିଦାତା ଓ କଣ୍ଟ୍ରାକ୍ଟରମାନଙ୍କୁ ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ଛାଡ଼ ଦେବାରେ ନମନୀୟତା ପ୍ରଦାନ କରିଛି। ଶ୍ରମବଳକୁ କିଛି ସୁବିଧା ଉପଲବ୍ଧ କରାଇବାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଛି। ଯେପରି କି, ସାର୍ବଜନୀନ ନୂ୍ୟନତମ ମଜୁରି, ଶ୍ରମିକ ସଂଘଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ବୀକୃତି, ଗିଗ୍ ଓ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ କର୍ମୀଙ୍କ ପାଇଁ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା, ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କର ବ୍ୟାପକ ସଂଜ୍ଞା ଇତ୍ୟାଦି। ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟକାରିଣୀ ତଥା ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତିର ଅଭାବ ଏହି ସୁବିଧାଗୁଡ଼ିକୁ ହିତାଧିକାରୀଙ୍କ ନିକଟରେ କେତେଦୂର ପହଞ୍ଚାଇବାରେ ସକ୍ଷମ ହେବ ତାହା ସମୟ କହିବ।
ଯଦିଓ ଆମ ସରକାର ‘ଆଇଏଲଓ’ର ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଶ୍ରମମାନକର ତ୍ରିପାକ୍ଷିକ ପରାମର୍ଶକୁ ୧୯୭୬ ମସିହାରୁ ଅନୁମୋଦନ କରିଛନ୍ତି, ଦେଶରେ ପାରସ୍ପରିକ ସାମାଜିକ ବାର୍ତ୍ତାଳାପକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇନାହିଁ। ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରମ ସଂହିତା ସଂଶୋଧନ କଲାବେଳେ, ମହାମାରୀର ପ୍ରଭାବକୁ ମୁକାବିଲା କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ହିତଧାରକମାନଙ୍କ ପରାମର୍ଶକୁ ଶୁଣିବାର ଅଛି। ଆଇନ ଆଣିବାକୁ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କୁ ସହଜ ହେବ। ଉନ୍ନତ ଶ୍ରମ ଆଇନ ତିଆରି କରିବାରେ ଏବଂ ଅଧିକ ଦକ୍ଷ ଶ୍ରମ ଶାସନ ନୀତି ଆପଣାଇବାରେ ‘ଆଇଏଲଓ’ ର ଅଭିଜ୍ଞତାକୁ ବିଶ୍ୱାସକୁ ନେବା ମଧ୍ୟ ଜରୁରୀ।
ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଯେ କୋଭିଡ୍ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦୁନିଆ ଆଉ ପୂର୍ବ ଭଳି ରହିବନାହିଁ। ମହାମାରୀ ସାମାଜିକ ଅସମାନତାକୁ ଏଭଳି ପ୍ରାଞ୍ଜଳ ଭାବରେ ଅନାବୃତ କରିଛି ଯେ ପୁରୁଣା ରୂପରେ ଅର୍ଥନୀତିର ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରିବା ନୈତିକତା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଗ୍ରହଣୀୟ ହେବନାହିଁ। ତେଣୁ ପାଞ୍ଚ ଟ୍ରିଲିୟନ ଡଲାର ଅର୍ଥନୀତି ପଛରେ ଦୌଡ଼ିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ଲୋକାଭିମୁଖୀ ବିକାଶ ହିଁ ଆମର ଲକ୍ଷ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ। କାରଣ, ବିକାଶର ଫଳକୁ ଉପଭୋଗ କରିବାର ଅଧିକାର ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକର ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ବିହାର, ବରମୁଣ୍ଡା, ଭୁବନେଶ୍ୱର, ମୋ:୯୪୩୭୧୬୪୬୧୧
Email: saktiprasadd@yahoo.in
